Türk Dizileri Neden İki Buçuk Saat

TRT 1'de yayınlanan Alparslan Büyük Selçuklu'nun bölümlerinden biri 174 dakika sürdü. Reklamlar hariç. Üç saate yakın, tek bir bölüm için.

Bunun sebebi senaryo hırsı değil, reklam matematiği. RTÜK, kanalların bir saatlik yayında en fazla yüzde yirmi, yani on iki dakika reklam yayınlamasına izin veriyor. Bölüm süresi uzadıkça kanalın sığdırabildiği reklam kuşağı sayısı da artıyor, aynı akşamda daha çok reklam satılıyor. Kısa bölüm demek, kanal için daha az gelir demek, o kadar basit.

RTÜK'ün kendi sayfasında bu sınır net şekilde yazıyor: 6112 sayılı Kanun'un 10'uncu maddesine göre reklam yayınlarının oranı, bir saat başından bir sonraki saat başına kadarki yayın içinde yüzde yirmiyi aşamaz. Kuralın gerçekten uygulandığını RTÜK'ün yayın durdurma kararlarından da görmek mümkün, bu sınırı aşan bir kanala beş gün yayın durdurma cezası verilmiş.

Ajansta bir kanalın reklam paketine bakarken şunu fark ettim: kuşak fiyatı dakika üzerinden değil, "reklam bloğu" üzerinden satılıyor. Bölüm ne kadar uzarsa blok sayısı o kadar artıyor. Kanalın gözünde bölüm süresi bir sanat kararı değil, kaç blok reklam sığdırabileceğinin hesabı.

Yapım şirketi tarafında bu hesap tam olarak nasıl işliyor, emin değilim, orası benim alanım değil. Ama medya planlama tarafından baktığımda gördüğüm şu: kanal bir diziyi satın alırken pazarlığı dakika üzerinden değil kuşak üzerinden yapıyor. Bölüm uzadıkça kuşak sayısı artıyor, kanalın o akşam için sattığı reklam envanteri büyüyor. Yapımcı da bu envanterden pay alıyor, dolayısıyla süreyi uzatmakta onun da çıkarı var.

Bu süreci ayrıntılı inceleyen akademik bir çalışma var, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi'nden İrfan Arık'ın 2023'te yayınlanan makalesi. Rakamlar süreci adım adım gösteriyor:

2010'da senaryo yazarları, bölüm süresinin en fazla 45 dakika olmasını isteyerek sokağa çıktı. Eylemden sonra süre azalmadı, tam tersi oldu. Sorun senaristin elinde değildi çünkü, kanalın gelir tablosundaydı.

Bir örnek daha var. Kanal D'de yayınlanan Arka Sokaklar'ın ilk bölümü 77 dakikaydı. On altı sezon sonra aynı dizinin bölümleri 133 ile 143 dakika arasında geziniyor. Aynı dizi, aynı format, elli altı dakikalık fark. Dizi uzadıkça hikâye zenginleşmiyor, kanalın reklam kapasitesi büyüyor sadece.

Peki hikâyeye ne yapıyor bu. Senarist ekibi bir bölümü yazmaya başlamadan önce süreyi zaten biliyor, kanal söylüyor çünkü. Sahne sayısını ona göre planlıyor, gerekirse ana olay örgüsünün yanına yan hikâyeler ekliyor. Bazen bu yan hikâyeler işe yarıyor, dizinin evrenini genişletiyor. Bazen de sadece süre doldurmak için oraya sıkıştırılmış oluyor, izleyici de bunu hissediyor.

Seksen dakikalık bir hikâyeyi yüz otuz dakikaya yaymak zorunda kalınca dolgu sahne kaçınılmaz hale geliyor. Telefonun uzun uzun çalması, aynı bakışmanın üç farklı açıdan tekrar gösterilmesi, sahil kenarında amaçsız yürüyüşler. Akademik çalışmada bunlara "ölü zaman" deniyor, sektörde ise "sündürme" tabiri kullanılıyor. İkisi de aynı şeyi anlatıyor aslında: hikâye bitti ama saat dolmadı. Aynı araştırma, bir kısım izleyicinin bu yüzden diziyi televizyondan değil dijital platformlardan, reklamları ve dolgu sahneleri atlayarak izlemeye başladığını da not ediyor.

Bütün kanallar aynı hızda uzamıyor üstelik. Aynı araştırmada TV8'de yayınlanan dizilerin ortalaması 105 dakikada kalırken, TRT 1'de bu rakam 145 dakikaya çıkıyor. Kırk dakikalık fark, aynı ülkede, aynı reklam kuralları altında iki farklı yayın stratejisi olduğunu gösteriyor. TRT 1'in örneklemdeki en uzun ortalamaya sahip kanal olmasının sebebi büyük ihtimalle reyting kaygısının özel kanallardan farklı işlemesi değil, aynı ticari mantığın kamu kanalında da geçerli olması.

İlginç olan şu: bu kadar eleştirilmesine rağmen dizi ihracatı büyümeye devam ediyor. Ticaret Bakanlığı'nın kendi verilerine göre kültür ve eğlence hizmetleri ihracatı 2000'li yılların başında on milyon dolar civarındayken 2023'te altı yüz milyon dolara yaklaştı. Yurt dışındaki izleyici bölüm süresinden şikâyet ediyor ama izlemeyi bırakmıyor, en azından şimdilik.

Sık sorulanlar

Türk dizileri ortalama kaç dakika sürüyor? 2022'de 20 diziyi kapsayan bir akademik örneklemde ortalama bölüm süresi 132 dakika çıktı. Kanaldan kanala fark büyük, TRT 1'de ortalama 145 dakikaya çıkarken bazı kanallarda 100 dakikanın altında kalan diziler de var.

RTÜK bir saatte en fazla ne kadar reklama izin veriyor? 6112 sayılı Kanun'a göre kanallar bir saatlik yayının yüzde yirmisinde, yani on iki dakikasında reklam yayınlayabiliyor. Bu oran son yıllarda değişmedi.

En uzun bölüm süresine sahip Türk dizisi hangisi? 2022'deki araştırma örnekleminde en uzun tek bölüm 174 dakika ile Alparslan Büyük Selçuklu'ya ait. Reklamlar bu sürenin dışında.

Dizi süreleri neden bir anda değil, yıllar içinde uzadı? 1970'lerde 25 ile 30 dakika arası olan bölüm süresi 1990'larda 60 dakikaya, 2010 civarında 90 dakikaya, 2010'ların ortasında 120 dakikanın üzerine çıktı. Her adımda kanalların reklam kapasitesini büyütme isteği vardı.

Senaristler ve oyuncular buna hiç itiraz etmedi mi? Etti. 2010'da Senaryo Yazarları Derneği "Yerli Dizi Yersiz Uzun" sloganıyla eylem yaptı, oyuncular da destek verdi. Ama süre kısalmadı, aksine o tarihten sonra daha da arttı. Reklam geliri devam ettiği sürece kanalların bu kuralı kendi isteğiyle değiştirmesi için pek bir sebep yok.