Orion'u Bulmanın En Kolay Yolu

Kışın bir gece dışarı çık, güneye bak. Büyük, dört köşeli bir şekil arıyorsun, ortasında yan yana dizili üç yıldız var. Onu bulduğun an Orion'u da bulmuş oluyorsun, çünkü o üç yıldız takımyıldızın en kolay tanınan parçası.

Orion, İstanbul'dan kasım ile nisan arasında görülür. En rahat dönem kasım ile mart arası, nisanda ufka yakın kalıp kısa sürede kayboluyor. Doğu ufkundan yükselir, gece ilerledikçe güneye doğru kayar, oradan en yüksek noktasına çıkar ve sonunda batıda kaybolur. Onu tanımanın en kolay yolu, yan yana dizilmiş üç parlak yıldız: kuşak. Kuşağın üstünde kırmızımsı Betelgeuse, altında mavimsi Rigel duruyor.

Şehirde astronomi zor diye biliniyor, kısmen doğru. Ama Orion bu genellemenin dışında kalıyor. Yedi yıl teleskopsuz baktım, hâlâ çoğu gece çıplak gözle ya da dürbünle bakıyorum, Orion'u kaçırdığım kış neredeyse yok.

Nasıl bulunur

Tarif basit. Güneye dön, gökyüzünün ortasına, ufkun biraz yukarısına bak. Orta parlaklıkta üç yıldızı düz bir çizgide ara, aralarındaki boşluk neredeyse eşit. Bu üçlü kuşak: resmi adlarıyla Alnitak, Alnilam ve Mintaka. IAU'nun yıldız isimleri çalışma grubunun kataloğunda bu sırayla geçiyorlar, görünür parlaklıkları (kadir) 1,7 ile 2,3 arasında değişiyor. Kadir küçüldükçe yıldız parlaklaşıyor, ilk duyduğumda tuhaf gelmişti ama böyle.

Kuşağı bulduysan yukarı bak. Üstte solda kırmızımsı bir yıldız duruyor, Betelgeuse. Kuşağın karşı köşesinde, altta sağda, mavimsi Rigel var. NASA'nın kendi görüntü arşivinde de yerleşim tam böyle anlatılıyor. İkisi de Orion'un en parlak yıldızları: aynı IAU kataloğuna göre Rigel 0,18 kadir, Betelgeuse yaklaşık 0,45 kadir. "Yaklaşık" diyorum çünkü Betelgeuse'un parlaklığı sabit değil, zamanla değişiyor.

Şeklin dört köşesini tamamlayan iki yıldız daha var. Bellatrix, Betelgeuse'un yanında, diğer omuz. Saiph, Rigel'in yanında, diğer ayak. İkisi de kuşak yıldızlarına yakın parlaklıkta, 1,6 ile 2,1 kadir arası.

Aslında gördüğün bu şekil, resmi anlamda takımyıldızın kendisi değil, en görünür parçası. IAU'nun kendi açıklamasına göre 1922'de Roma'daki ilk genel kurulda gökyüzü 88 takımyıldıza bölündü, sınırları ise 1928'de Eugène Delporte tarafından çizilip Leiden'de onaylandı. Orion dediğimiz, gökyüzünün resmi olarak çizilmiş bir bölgesi. Yedi parlak yıldız sadece o bölgenin göze çarpan kısmı.

Kuşağın altındaki bulanık leke

Kuşağın hemen altına bak, orada küçük bir leke var, tek bir yıldız gibi durmuyor. O, Orion Bulutsusu, kısa adıyla M42. NASA'nın verdiği rakamlara göre Dünya'ya 1.500 ışık yılı uzaklıkta, görünür kadiri 4,0 ve karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle görülebiliyor.

Çıplak gözle net görmeye çok kez denedim, olmadı, bende hep bulanık bir noktacık kalıyor. Dürbünle bir anda değişiyor: ortası biraz daha parlak, çevresi yumuşak bir bulut gibi genişliyor. Orada gerçekten yıldız doğuyor. NASA'nın gökyüzü rehberinde de yazdığı gibi M42, orta karanlıkta çıplak gözle görülebilen, gaz ve tozdan oluşan aktif bir yıldız oluşum bölgesi. İlk fark ettiğimde dürbünle bakıyordum, kuşağın altındaki o leke meğer yıldızların doğduğu yermiş.

Ataşehir'den görünüyor mu

Işık kirliliği konusunda İstanbul'un şansı yok, Ataşehir'de hiç yok. Ama Orion'un ana yıldızları bu konuda cömert, hepsi oldukça parlak. Nedenini John Bortle'ın 2001'de Sky & Telescope'ta yayınladığı ölçekte görüyorsun. Ölçek dokuz basamaklı, 1 en karanlık gökyüzü, 9 şehir merkezi. Bortle'ın kendi tarifine göre "şehir gökyüzünde" (Class 8) çıplak gözle seçilebilen en sönük yıldız kadir 4,5 civarında, "iç şehirde" (Class 9) bu 4,0'a düşüyor.

Orion'un yedi ana yıldızının en sönüğü Mintaka, 2,25 kadir. Yani hepsi, İstanbul'un en kirli gökyüzünde bile, görünürlük sınırının epey üstünde kalıyor. Kaybolan kuşak değil, arka plan: Samanyolu yok, sönük yıldızlar yok, sadece Orion'un iri şekli kalıyor. Bana kalırsa bu kötü bir şey değil, şehirde astronomiye başlamak için iyi bir yer aslında. Elin boş, gözün açık, kuşağı bul, gerisi kendiliğinden geliyor.

Ne zaman nereye bakmalı

Aşağıdaki saatler dakikasına kadar değil, kuşağın koordinatlarını İstanbul'un enlem ve boylamına göre hesaplayıp çıkardığım kaba bir tablo, muhasebeci refleksi diyelim. timeanddate.com'un da belirttiği gibi Orion, Kuzey Yarımküre'de kasım ile mart arasında en rahat izlenen takımyıldızlardan biri, çünkü bu aylarda akşamdan sabaha kadar gökyüzünde kalıyor.

Sık sorulanlar

Orion'u bulmak için teleskop şart mı? Değil. Sezon içindeysen (kasım ile mart arası) çıplak gözle kuşağı, Betelgeuse'u ve Rigel'i görebilirsin. Teleskop ya da dürbün asıl Orion Bulutsusu'nu netleştirmek için işe yarıyor.

Orion yıl boyunca görülür mü? Hayır. timeanddate.com'a göre haziran civarında Güneş'in konumu Orion'u gündüz tarafına iter, o dönem görülmez. Kasım ile mart arası en rahat dönem.

Orion mu takımyıldız, kuşak mı? Orion takımyıldız, kuşak onun içindeki bir asterizm, yani tanınmış ama resmi olmayan bir alt şekil. Resmi 88 takımyıldızdan biri Orion, IAU'nun 1928'de çizdiği sınırlarla tanımlanmış.

Betelgeuse neden kırmızı, Rigel neden mavi? Sıcaklık farkı. NASA'nın anlattığı gibi kırmızı yıldızlar soğuk, yaklaşık 3.000 kelvin, mavi yıldızlar çok daha sıcak. Betelgeuse'un yüzeyi Güneş'ten bile soğuk: NASA'nın verdiği rakamla yaklaşık 3.300 santigrat derece, Güneş'inki yaklaşık 5.500. Rigel çok daha sıcak olduğu için mavimsi görünüyor.

Ataşehir gibi ışık kirliliği yüksek bir yerden Orion Bulutsusu görülür mü? Çıplak gözle zor, bende genelde bulanık bir noktacık kalıyor. Dürbünle daha net oluyor. Karanlık bir yere gitmeden keskin bir görüntü beklemeyin, o kadar da net değil.